ความหมาย
          ลอยกระทง  หมายถึง   ประเพณีบูชารอยพระพุทธบาท แสดงความสำนึกบุญคุณของแหล่งน้ำอันมีความสำคัญ ต่อการดำรงชีวิตและเป็นการการบูชาพระแม่คงคาเทวีตามความเชื่อแต่โบราณด้วยกระทงดอกไม้ธูปเทียน ประกอบกับสิ่งประดิษฐ์จาก ธรรมชาติที่ลอยน้ำได้

ประวัติความเป็นมา
         ประเพณีลอยกระทงเป็นประเพณีที่สำคัญสืบทอดกันมาตั้งแต่โบราณ นิยมทำกันในกลางเดือน  ๑๒   โดยมีวัตถุประสงค์หลากหลาย  ขึ้นอยู่กับประเพณีความเชื่อของแต่ละท้องถิ่น   ซึ่งได้แก่การลอยกระทง  เพื่อ

          ๑.   บูชาพระเกศแก้วจุฬามณีบนสวรรค์ชั้นดาวดึงส์
          ๒.   บูชารอบพระพุทธบาท  ณ หาดทรายฝั่งแม่น้ำนัมมทา
          ๓.   บูชาเทพเจ้าตามความเชื่อของตน
          ๔.   ขอบคุณน้ำที่อำนวยประโยชน์ต่าง ๆ แก่มนุษย์
          ๕.   ขอขมาน้ำที่มนุษย์ได้ทิ้งสิ่งปฏิกูลลงในน้ำ
          ๖.   เป็นการลอยส่งของแก่ญาติที่อยู่ห่างไกล
          ๗.   เป็นการระลึกถึงบรรพบุรุษที่ล่วงลับไปแล้ว
          ๘.   ลอยเคราะห์หรือสะเดาะเคราะห์
          ๙.   อธิษฐานขอสิ่งที่ตนปรารถนา

คุณค่าความสำคัญ
          ประเพณีลอยกระทง   นับเป็นประเพณีที่มีคุณค่าต่อครอบครัวชุมชน  สังคม  และศาสนา   กล่าวคือ
          ๑.   คุณค่าต่อครอบครัว   ทำให้สมาชิกในครอบครัวได้ทำกิจกรรมร่วมกัน  เช่น   การประดิษฐ์กระทง   แล้วนำไปลอยน้ำเพื่อแสดงความกตัญญูกตเวทีต่อน้ำที่ให้คุณประโยชน์แก่เรา บางท้องถิ่นจะลอยเพื่อเป็นการแสดงความระลึกถึงบรรพบุรุษอีกด้วย
          ๒.   คุณค่าต่อชุมชน   ทำให้เกิดความสมัครสมานสามัคคีในชุมชนเช่น   ร่วมกันคิดประดิษฐ์กระทงเป็นการส่งเสริมและสืบทอดศิลปกรรมด้านช่างฝีมืออีกด้วย   ทั้งยังเป็นการพบปะสังสรรค์   สนุกสนานรื่นเริงบันเทิงใจร่วมกัน
          ๓.   คุณค่าต่อสังคม  ทำให้มีความเอื้ออาทรต่อสิ่งแวดล้อม   ด้วยการช่วยกันรักษาความสะอาดแม่น้ำ ลำคลอง โดยการขุดลอกเก็บขยะในแม่น้ำลำคลองให้สะอาด   และไม่ทิ้งสิ่งปฏิกูลลงไปในแม่น้ำลำคลองอีกด้วย
          ๔.   คุณค่าต่อศาสนา  ช่วยกันรักษาทำนุบำรุงศาสนา   เช่น ทางภาคเหนือ   ลอยกระทงเพื่อเป็นการบูชารอยพระพุทธบาทของพระพุทธเจ้า   และยังจัดให้มีการทำบุญให้ทาน   การปฏิบัติธรรม และฟังเทศน์ด้วย

สภาพปัจจุบันและปัญหาในการลอยกระทง
          กิจกรรมที่ปฏิบัติกันอยู่ในปัจจุบัน

          ๑.   การทำความสะอาดแม่น้ำ ลำคลอง เช่น ขุด ลอก คูคลอง
          ๒.   การทำบุญให้ทาน
          ๓.   การปฏิบัติธรรม การฟังเทศน์
          ๔.   การประดิษฐ์กระทงใหญ่   กระทงเล็ก
          ๕.   การจัดกิจกรรมการประกวดต่าง ๆ เช่น การประกวด
กระทง   การประกวดนางนพมาศ ประกวดโคมลอย
          ๖.   การจัดขบวนแห่กระทง
          ๗.   การนำกระทงไปลอยในแม่น้ำ
          ๘.   การปล่อยโคมลอย
          ๙.   การจุดดอกไม้ไฟ  ประทัด   หรือพลุ   เพื่อเป็นการเฉลิมฉลอง
         ๑๐. การละเล่นรื่นเริง   ตามท้องถิ่นนั้น ๆ

กิจกรรมที่เบี่ยงเบนไป
          ๑.   การจุดดอกไม้ไฟ  ประทัด   หรือพลุ  โดยเฉพาะเด็กและวัยรุ่นจุดเล่นกันอย่างคึกคะนองไม่เป็นที่เป็นทาง   ไม่ระมัดระวัง  จุดเล่นตามถนนหนทาง   โดยไม่คำนึงถึงอันตรายที่จะเกิดแก่ผู้คนและยวดยานที่สัญจรไปมาและอาจเป็นสาเหตุให้เกิดเพลิงไหม้บ้านเรือนได้
          ๒.   การประกวดนางนพมาศ  ให้ความสำคัญมากเกินไปถือเป็นกิจกรรมหลักของประเพณี   ซึ่งแท้ที่จริงแล้วไม่ใช่แก่นแท้ของประเพณีเลย   เป็นเพียงกิจกรรมที่เสริมขึ้นมาภายหลังเพื่อให้เกิดความสนุกสนานและเป็นสิ่งดึงดูดนักท่องเที่ยว
          ๓.   การประดิษฐ์กระทง   สมัยก่อนใช้วัสดุพื้นบ้านหรือตามธรรมชาติ  เช่น  ทำจากใบตอง   หยวกกล้วย   ซึ่งเป็นวัสดุที่ย่อยสลายง่าย แต่ปัจจุบันกลับนิยมใช้วัสดุโฟม   ซึ่งย่อยสลายยากทำให้แม่น้ำลำคลอง สกปรก เน่าเหม็น   เกิดมลภาวะเป็นพิษ


แหล่งข้อมูล : หนังสือวันสำคัญโครงการปีรณรงค์วัฒนธรรมไทยฯ
ของ สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ